Qazirgi tańda jańa tehnologııanyń jeteginde damyp kele jatqan asa aýqymdy, kúrdeli salanyń biri – medısına. Búginde onyń san túrli tarmaqtary adamnyń dene múshelerin árbir bólshek, túkpir-tamyryna deıin jeke-jeke jiktep, uńǵyl-shuńǵylyna sheıin zerttep tastaǵan. Buryn adam densaýlyǵynyń arashashysyn dáriger degen bir ǵana jalpylama ataýmen atasaq, qazir árbir dene múshesiniń óz emshisi bar. Máselen, adamnyń toqishek, tikishek aýrýlarymen aınalysatyn – proktologtar. Bul medısınanyń eń bir názik, kópshilik kózinshe kóbine ashyq aıtyla bermeıtin salasy. Ásirese, áýretti jerin kórsetý túgili, tikeleı atymen ataýdyń ózin uıatty sanaıtyn qazaq halqy úshin dál bul salaǵa sińisý ońaı bolǵan joq. Alaıda, aýrý múshe talǵamaıdy. Aýrý uıalmaıdy.
Árıne, aýrýdyń qaı túri de jaqsy emes. Biraq dál osy salada «uıalyp júrgende» aýrýyn asqyndyryp alatyndar kóp deıdi mamandar. Sonyń saldarynan búginde másele kúrdelenip, adam ólimi jıilep ketken. Endeshe, «aýrýyn jasyrǵan ólediniń kúıin» keshpeı, bul salanyń da aıtylýǵa tıis túıtkilderin joǵary sanatty dáriger-proktolog, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty, Qazaqstannyń, Reseıdiń koloproktologtar qaýymdastyǵynyń múshesi, Astanadaǵy №1 qalalyq aýrýhana bazasyndaǵy Ambýlatorııalyq koloproktologııa ortalyǵynyń meńgerýshisi Leonıd TIаNMEN áńgimelese otyryp talqylaǵandy jón kórdik.
– Leonıd Vladımırovıch, proktolog nemese koloproktologtyń kómegine kóbine qansha jastaǵy adamdar júginedi? Iаǵnı, proktologııalyq aýrýlar qaı jasta bastalady?
– Negizinen proktologtyń koloproktologtan aıyrmasy, ol tikishek aýrýlarymen ǵana aınalysady. Al koloproktologtar buǵan qosa toqishek aýrýlaryn qaraıdy. Aǵzanyń bul bóligindegi aýrý kez kelgen jastaǵy adamda kezdesýi múmkin. Biraq adamnyń jas erekshelikterine qaraı onyń asqyný formalary ártúrli bolady. Sondyqtan, aýrý túrine qaraı ony ár topqa bólemiz. Tik jáne toqishek aýrýlary balalarda da kezdesip jatady. Áıtkenmen, óte sırek. Kóbine 20 jastan 50-ge deıingi aralyqta tikishek, toqishek aýrýlary satylap túrli deńgeıge ótedi. Tikishektiń qaterli isigi, obyrǵa aınalýy kóbine úlken kisilerde, 40-50 jastarda bolady. Sondyqtan 40 jastan keıin ár adamnyń óziniń tis dárigeri, gınekolog nemese ýrolog dárigeri bolýy kerektigi sııaqty otbasylyq proktolog dárigeri de bolǵany durys. Negizi bul salanyń dárigerine kórinerde adam uıalyp-qymsynýdan bastap qorqýǵa deıingi túrli sezimderdi bastan ótkeredi. Biraq «aýyryp em izdegenshe, aýyrmaýdyń jolyn izde» degendeı, bastysy aýrýdyń aldyn alýǵa mán bergen jón. Ol úshin erte jastan dárigerge kóriný kerek.
– Jalpy, proktologııalyq aýrýlardyń týyndaýyna kóbine ekologııanyń jáne tamaqtanýdyń áseri bolyp jatyr deı alamyz ba?
– Árıne. Sońǵy 20 jylda proktologııalyq aýrýlar kóbeıip ketti. Onyń sebebi, birinshiden, bul taqyryp ashyq aıtyla bastady. Adamdar aýrýyn jasyrmaı, dárigerlerge qarala bastady. Iаǵnı, aýrýlar tizimi molaıdy. Al ekinshi jaǵynan, jıyrmasynshy ǵasyrdyń aıaǵy men jıyrma birinshi ǵasyrdyń basynda ekologııa óte nasharlady. Qazir eshkim qubyrdan sý ishpeıdi. Tabıǵı sýlar burynǵydaı taza emes. Onyń ústine taǵam quramy ózgerdi. Jep júrgen tamaqtarymyzdyń neden jasalatynyn kórgen-estigen kezde tipti, dúkenge barǵyń kelmeı qalady. Al toq jáne tikishek aýrýlarynyń kóbi adamnyń durys tamaqtanbaýymen baılanysty.
– Budan basqa taǵy qandaı jaǵdaılar áser etýi múmkin?
– Áser etýshi faktorlar kóp. Tipti, genetıkalyq faktorlar da jolyǵady. Keıbir otbasylar áýletimen osyndaı aýrýlarǵa beıim keledi. Onyń ishinde gemorroı, otbasylyq polıpoz, tik jáne toqishektiń aýrýyna onkologııalyq beıimdilik jáne zııandy hımııalyq óndiristiń ózi genetıkalyq faktorlarǵa ulasady.
Bizge keletinderdiń kóbi «kologendi kolostaz» degen zamanaýı ataýǵa ıe klınıkalyq sındromnan zardap shegedi. Ol degenimiz kádimgi ishtiń qatýy. Iаǵnı, ishektiń syrtqa shyǵýy tıis zattardan ýaqtyly bosamaýy. Bul jerde eshqandaı medısınalyq túsiniktiń qajeti joq, qarapaıym adamǵa da belgili jaǵdaı – uzaq ýaqyt bosamaǵan toqishektiń titirkenýi áserinen silekeıli qabyǵy qabynady. Tipti, keıde ishektiń jaryqtanýy, ishinen syzyqtap jyrtylýy beleń alady. Odan ári gemorroıǵa ulasyp, tikishektiń qaterli isigine deıin aparýy yqtımal. Al ishqatý negizinen tamaqtanýdyń buzylýynan týyndaıdy. Adam kúndelikti suıyq tamaq iship, jemis-jıdekterdi kóptep paıdalanǵan jón. Bul kez kelgen emdeý ádisin jaqsarta túsedi. Gemorroıdyń bir jamany – der kezinde aýrý sezilmeı, tek jaǵymsyz áserde bolyp júre beretini. Keıde ishek ózdiginen qaıta ishke enip ketýi múmkin. Sondyqtan onyń esh qaýpi joq degen oı bolady. Alaıda, bul úlken qatelik. Toqishektegi qan tamyrdyń keńeıip ketýi – tikishek aýrýlarynyń biri ǵana. Onyń saldary ári qaraı aǵzadaǵy ózge múshelerdiń jumysyn buzyp, túrli aýrýǵa soqtyrady.
– Qazir koloproktologııa salasynda qandaı em túri keń qoldanysta?
– Koloproktologııada emdeý ádis-tásili aýrýdyń deńgeıine, naýqastyń jeke ımmýndyq qabiletine qaraı júrgiziledi. Máselen, eger áńgime qabyný aýrýlary týraly bolsa, mysaly, proktıt, proktosıgmoıdıt sııaqty toqishek aýrýlary, oıyqjaraly kolıti, ishektiń titirkenýi, mundaıda konservatıvti, medıkamentozdy jáne sol aýyrǵan jerge ǵana em júrgizý degendeı em-sharalar qoldanylady. Oǵan kóbine sýlfanılamıd tobyndaǵy dárilerdi qoldana otyryp, emdik mıkrolızm, ımmýndy qalypqa keltirý syńaıly ádisterge súıenemiz. Al eger, másele tikishekte bolsa, onda jıi kezdesetin gemorroı, analdi jarylý, polıp sııaqty aýrý túrleriniń bastapqy kezeńinde maloınvazıvti ádisterge júginýge múmkindik bar. Biraq aýrý bastapqy kezeńinen ótip ketse, onda ota jasaýǵa týra keledi.
– Al endi sizdiń qabyldaýyńyzǵa qalaı bara alamyz? О́zińiz basqaryp otyrǵan Astanadaǵy birden-bir ambýlatorııalyq-klınıkalyq koloproktologııa ortalyǵy týraly aıtyp berseńiz?
– №1 qalalyq aýrýhana bazasyndaǵy Ambýlatorııalyq-klınıkalyq koloproktologııa ortalyǵy – koloproktologııalyq aýrýlarmen aınalysatyn Astana qalasyndaǵy jalǵyz mamandandyrylǵan ortalyq. Árıne, jekemenshik mekeler kóp, biraq olardyń barlyǵy bizdiń ortalyqtaı mamandandyrylǵan deı almaımyz. Ortalyq 2013 jyly quryldy. Biraq kolorektaldi hırýrgııa №1 qalalyq aýrýhanada kóp jyldar buryn damı bastaǵan. Qazaqstandaǵy jetekshi koloproktologtardyń biri medısına ǵylymdarynyń doktory, professor N.V.Mýn kóp jyldaryn osy ǵylymǵa arnady. №1 qalalyq aýrýhananyń hırýrgııa bólimshesiniń bazasynda jumys isteı otyryp ol óz koloproktologtar mektebin qurǵan. Munda barlyq proktologııalyq naýqastardy hırýrgııalyq emdeý ınnovasııalyq tehnologııalardy qoldanýymen júrgiziledi. Ortalyq jumysynyń negizgi baǵyttary toqishek aýrýlarynyń dıagnostıkasy, kolorektaldi obyrdy emdeý, anyqtaý boıynsha skrınıgti ótkizý, endoskopııa, rentgenografııa, gemorroıdy, sfınkterıtti, papıllıtti, krıptıtti operasııasyz emdeý, beıspesıfıkaly oıyqjaraly kolıtti, kron aýrýyn, aıqyndalmaǵan kolıtti, sozylmaly kolıtti operasııasyz emdeý bolyp otyr. Jalpy, munda koloproktologııalyq operasııalardyń barlyq túri jasalady. Ortalyq qabyldaý men emdi qalalyq emhanalardyń joldamasy boıynsha bıýdjettik negizde, tegin, sondaı-aq, aqyly negizde kórsetedi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Dınara BITIKOVA,
«Egemen Qazaqstan».
Sýretterdi túsirgen
Erlan OMAROV.
